ALP KÖKSAL

BOĞAZİÇİ ÜNİVERSİTESİ ÖĞRENME BİLİMLERİ PROGRAMI’NDA DOKTORA ÖĞRENCİSİDİR.

Günümüzde yükseköğretim, öğrenci ve akademisyenler açısından giderek daha da globalleşmektedir. Bireyler, bu bağlamda, doğdukları ülkenin dışında eğitim görme veya akademisyenlik için göç etme eğilimi göstermektedirler. Bu insanların çoğu, gittikleri ülkelerdeki üniversitelere aşina olmamakla beraber, gidecekleri kurumu belirlerken başvurdukları kaynakların başında üniversite sıralamalarını gözetmektedirler. Üniversite sıralamaları aynı zamanda politikacılar tarafından da faydalı bir kaynak olarak görülmektedir. Bu sıralamalara bakılarak ülkelerin yükseköğretim politikaları değerlendirilmektedir.

Yükseköğretim kurumlarını değerlendiren ve bu değerlendirmeler ışığında sıralama yapan başlıca kuruluşlar arasında Quacquarelli Symonds (QS), Times Higher Education (THE) ve Academic Ranking of World Universities (ARWU) bulunmaktadır (Loukkola, 2016).

Üniversite Sıralamalarının Kullandıkları Değerlendirme Kriterleri

THE’nin Değerlendirme Kriterleri

THE, üniversiteleri beş ana kriter üzerinden değerlendirmektedir. Bunlar; öğretim (teaching), araştırma ortamı (research environment), araştırma kalitesi (research quality), endüstri (industry) ve uluslararası görününürlüktür (international outlook) (Times Higher Education, 2023a).

Öğretim (%29,5): Bu ana kriteri oluşturan alt kriterler; öğretim itibarı, öğrenciye göre öğretim görevlisi oranı, doktora yapmış öğrenciye göre lisans öğrencisi oranı, akademik personel başına verilen doktora derecesi oranı ve kurumsal yapıdır. Bu kriterler arasından öğretim itibarını belirlemek için Ekim 2022 ve Ocak 2023 arasında Akademik İtibar Anketi ile 166 üniversiteden 500.000’den fazla kişiden veri toplanmıştır. Kurumsal gelir, akademik personel sayısına göre ölçeklendirilmiş ve satın alma gücü paritesi için normalleştirilmiştir. Bir başka ifadeyle, üniversitelerin gelirleri değerlendirmeye dahil edilirken bulundukları ülkenin finansal durum da göz önünde bulundurulmuştur.

Araştırma Ortamı (%29): Bu ana kriteri oluşturan alt kriterler; araştırma itibarı, araştırma geliri, araştırma verimliliğidir. Araştırma itibarını belirlemek için Akademik İtibar Anketi sonuçları kullanılmıştır. Araştırma geliri akademik personel sayısına göre ölçeklendirilmiş ve satın alma gücü paritesi için uyarlanmıştır. Araştırma verimliliği için ise veri Elsevier’s Scopus veri tabanından elde edilmiştir. Bu sayı, kurumsal büyüklüğe göre ölçeklendirilmiş ve konuya göre normalleştirilmiştir. 

Araştırma Kalitesi (%30): Bu ana kriteri oluşturan alt kriterler; atıf etkisi, araştırma gücü, araştırma mükemmelliği ve araştırma etkisidir.

Endüstri (%4): Endüstriden gelen gelirler ve alınan patent sayıları bu ana kriteri oluşturan alt kriterlerdir.

Uluslararası Görünürlük (%7,5): Bu ana kriteri etkileyen alt kriterler; uluslararası öğrenci sayısının toplam öğrenci sayısına oranı, uluslararası akademisyen sayısının toplam akademisyen sayısına oranı ve uluslararası iş birlikleridir.

QS Dünya Üniversiteleri Sıralaması

QS ise sıralamalarını belirlerken dokuz kriter kullanmaktadır. Bunlar, akademik itibar (academic reputation), işveren itibarı (employer reputation), akademik kadro sayısının öğrenci sayısına oranı (faculty student ratio), akademisyen başına düşen atıf sayısı (citations per faculty), uluslararası akademik kadro sayısının tüm akademik kadroya oranı (international faculty ratio), uluslararası öğrenci sayısının toplam öğrenci sayısına oranı (international student ratio), uluslararası araştırma ağı (international research network), istihdam sonuçları göstergesi (employment outcomes) ve sürdürülebilirlik (sustainability) (Quacquarelli Symonds, 2023a).

Akademik İtibar (%30): QS Dünya Üniversite Sıralamaları’nın temel bileşeni olan Akademik İtibar Endeksi, dünya genelindeki akademisyenlere dağıtılan bir anket üzerine kurulu olup anketin dağıtımı, önceki yıllardaki anket katılımcılarına, kurumların sunduğu iletişim listelerine, ankete kayıt olanlara ve Uluslararası Kitap Servisi (IBIS) veritabanında yer alan akademisyenlere yapılmıştır. Bu süreçte, akademisyenlerin çalışma alanları ve bölgesel uzmanlıkları dikkate alınarak değerlendirme yapmaları istenmektedir.

İşveren İtibarı (%15): QS İşveren İtibar Endeksi, işverenlere yönelik yapılan bir anketin sonuçlarına dayanmaktadır. Anket, daha önce katılmış olan kişilerden, kurumların sunduğu iletişim listelerinden, kayıt olanlardan ve anket ortaklarından toplanan dünya çapında işverenlere dağıtılmaktadır. İşverenlerden, uzmanlık alanlarını ve bölgesel tanıdıklıklarını belirtmeleri istenmektedir.

Akademik Kadro Sayısının Öğrenci Sayısına Oranı (%10): QS Üniversite Sıralamaları’nda önemli bir gösterge olan Öğretim Üyesi – Öğrenci Oranı, kurumun öğrenme ve öğretim ortamının bir göstergesi olarak kullanılmaktadır. QS, bu göstergeyi hesaplamak için öğrenciler ve öğretim üyeleri hakkında iki ayrı veri seti toplamaktadır. Öğrenci sayıları, kurumlardan, hükûmet bakanlıklarından, ajanslardan ve diğer üçüncü taraflardan elde edilmektedir. Öğretim üyesi sayıları ise, ideal olarak öğretim ve araştırma ayrımı yapılabilse de birçok ülkede bu derecede ayrıntılı veriye ulaşılamaması nedeniyle toplam sayılar kullanılarak hesaplanmaktadır.

Akademisyen Başına Düşen Atıf Sayısı (%20): QS Dünya Üniversite Sıralamaları’ndaki Kişi Başına Düşen Atıf Sayısı oranı, bir üniversitedeki araştırma yoğunluğu ve hacmini, kurumun büyüklüğünü dikkate alarak ölçmektedir. Bu gösterge, araştırma gücünün yaygın bir ölçütü olarak kabul edilen ve kurumda çalışan akademisyen sayısına göre ayarlanan üniversitenin aldığı atıf sayısı ile ifade edilmektedir.

Uluslararası Akademik Kadro Sayısının Tüm Akademik Kadroya Oranı (%5): Uluslararası Öğretim Üyesi Oranı, bir üniversitede yabancı uyruklu öğretim üyelerinin toplam öğretim üyesine oranını incelemektedir.

Uluslararası Öğrenci Sayısının Toplam Öğrenci Sayısına Oranı (%5): Uluslararası Öğrenci Oranı, yabancı uyruklu öğrencilerin toplam öğrenci sayısına oranını değerlendirmektedir.

Uluslararası Araştırma Ağı (%5): Uluslararası Araştırma Ağı (IRN) Endeksi, kurumların uluslararası sınırlar ötesinde diğer yükseköğretim kurumlarıyla iş birliği yaparak uluslararası yayınlar üretme kapasitesini ölçmektedir. Bu endeks, kurumların araştırma ortaklıklarının çeşitliliğini ve coğrafi dağılımını yansıtarak küresel etkileşimin bir göstergesi olmaktadır. IRN, özellikle sürdürülebilir ortaklıkları, yani beş yıllık dönemde üç veya daha fazla ortak yayın sonucu ortaya çıkan iş birliklerini dikkate almaktadır​.

İstihdam Sonuçları Göstergesi (%5): İstihdam sonuçları göstergesi, bir üniversitenin mezunlarının iş bulma başarısını ve toplumsal etkisini değerlendirmektedir. Bu, mezun istihdam endeksi ile mezunların iş piyasasındaki başarısını ve mezun etki endeksi ile alanlarında ve toplumda yarattıkları pozitif etkileri ölçen iki ana metriğin birleşimini oluşturmaktadır. Her iki endeks, kurumların mezunlarının genel başarılarını yansıtmayı amaçlamakta olup veri işveren ve mezunlarla yapılan anketlerden elde edilmektedir.

Sürdürülebilirlik (%5): QS sürdürülebilirlik ölçeği, üniversitelerin çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik performanslarını değerlendirmektedir. Bu değerlendirme, çevresel etki ve sosyal etki olmak üzere iki ana kategoriye ayrılmakta olup kategorilerin her biri toplam puanın yüzde 50’sini oluşturmaktadır. Çevresel etki, kurumların iklim değişikliğiyle mücadele taahhütlerini ve sürdürülebilirlik stratejilerini incelerken sosyal etki, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumlu araştırma ve toplumsal katkıları değerlendirmektedir. Bu yaklaşım, üniversitelerin geniş bir yelpazede sürdürülebilirlik kriterlerini karşılamalarını gerektirmektedir​​.

ARWU Sıralaması

ShanghaiRanking, üniversiteleri değerlendirirken şu kriterleri göz önünde bulunmaktadır: eğitim kalitesi (quality of education), akademik kadronun kalitesi (quality of faculty), araştırma üretimi (research output) ve üniversitede kişi başına düşen akademik performans (per capita performance) (ShanghaiRanking Consultancy, 2023).

Eğitim Kalitesi (%10): Eğitim kalitesi kriteri, o kurumdan mezun olan Nobel Ödülü kazanmış mezunların sayımı ile ölçülmektedir. Mezun tanımı, o kurumdan lisans, yüksek lisans veya doktora derecesi elde eden kişileri kapsamakta olup derece alınan dönemlere göre farklılık göstermektedir. 2011’den sonra derece elde eden mezunlar için ağırlık yüzde 100 iken 2001-2010 arasında derece alanlar için yüzde 90, 1991-2000 arasında derece alanlar için yüzde 80 şeklinde oluşturulmuştur ve bu şekilde devam ederek 1921-1930 arasında derece alanlar için ağırlık yüzde 10’a indirilmektedir. Bir birey eğer bir kurumdan birden fazla derece almışsa, bu durumda kurum sadece bir defa hesaba katılmaktadır.

Akademik Kadronun Kalitesi (%40): Akademik kadronun kalitesi, o kurumda görev almakta olan Nobel ödüllü akademisyen sayısı ile ölçülmektedir. Eğitim kalitesi kriterinde olduğu gibi dönemlere göre ağırlıklar farklılık göstermektedir. Akademik kadronun kalitesini etkileyen bir diğer faktör ise o üniversitenin akademik kadrosunda çalışmakta olan yüksek sayıda atıf alan araştırmacı sayısıdır. Bu araştırmacılar, Clarivate (dünyada alınan atıf verisini analiz eden ve bu verileri yayımlayan bağımsız bir kuruluş) tarafından belirlenmektedir.

Araştırma Üretimi (%40): Bu kriteri belirleyen iki faktör bulunmaktadır. Bunlardan ilki, üniversitedeki akademisyenlerin doğa ve bilim alanlarında 2018 – 2022 yıllarında (2023 sıralaması için; sonraki yıllarda bu aralık güncelleniyor) yayımlanan makalelerinin sayısı olup ikincisi üniversitedeki akademisyenlerin Science Citation Index – Expanded ve Social Science Citation Index’te (bu veritabanları bilimsel anlamda kıymetli makalelerin yayımlandığı akademik dergileri listeler) kayıtlı dergilerde yayımlanan makalelerinin sayısıdır. Bu sayılar ilk faktöre kıyasla Araştırma Üretimi puanına iki katı kadar etki etmektedir.

Üniversitede Kişi Başına Düşen Akademik Performans (%10): Bu kriter yukarıda belirtilen beş kriter skorunun üniversitedeki toplam akademisyen sayısına bölünmesiyle bulunmaktadır.

Bugünün Üniversite Değerlendirme Kriterlerinin Sorunları

Değerlendirme kriterlerinin detaylı incelemesi, onların nasıl kapsamlı bir bakış açısı sunduğunu gösterse de bu kriterlerin pratikte karşılaştığı zorlukları ve sınırlılıkları da ortaya koymaktadır. Bu da bizi bugünün değerlendirme sistemlerinin karşılaştığı temel sorunları ele almaya yönlendirir. Globalleşmenin yüksek öğrenim üzerindeki etkisi ve eğitim politikalarının belirlenmesinde değerlendirme kriterlerine duyulan ihtiyaç, üniversite sıralama listelerinin varlığını haklı çıkarmaktadır. Ancak, mevcut sıralama kriterleri her zaman kapsayıcı olmaktan uzak ve bazı durumlarda yetersiz kalabilmektedir. Daha önceki bölümde, üniversitelerin hangi ölçütlere göre sıralandığından bahsedilmiş olup bu kriterler arasında itibarın önemli bir yeri olduğu belirtilmiştir. Akademisyenler ise performans odaklı ölçütlerin ön plana çıkarılması gerektiğine inanmaktadır (Tierney & Lanford, 2016).

Üniversitelerde birçok farklı bölüm bulunmaktadır ve bu bölümlerin yapısı farklılaşabilmektedir. Dolayısıyla, bunları tek bir sayısal değerle ifade etmek doğru olmamaktadır. Örneğin, Utrecht Üniversitesi THE sıralamasında kullanılmak üzere istenen veriyi paylaşmayı reddetmiştir (Utrecht University, 2023). Farklı bölümlerin kalitesini tek bir sayısal değer ile ifade etmek yerine onları ekonomik ve toplumsal katkılarına göre sınıflandırmak daha uygun olacaktır (Kehm, 2016). Araştırma, ortak kriterlerden biri olmakla birlikte, sıralamalar genellikle İngilizce yayın yapan dergilerin bulunduğu veri tabanlarının verisini kullanmaktadır. Bu bağlamda, veritabanlarında İngilizce dilinin bariz baskınlığı mevcuttur. Bu durum, İngilizce dışındaki dillerde yapılan bilimsel çalışmaların göz ardı edilmesine yol açmaktadır (Vernon et. al., 2018). Yabancı öğrenci ve akademisyen oranının da sıralamalara önemli bir etkisi bulunmaktadır. Bu da kendi ülkesinin vatandaşlarına öncelik veren üniversiteleri, sıralamalarda dezavantajlı bir konuma düşürmektedir (Tierney & Lanford, 2016). Bu nedenlerden ötürü mevcut üniversite değerlendirme kriterlerinin kapsayıcılığı ve adaleti sorgulanmalıdır.

Yarının Üniversite Değerlendirme Kriterleri

Bugünün üniversite değerlendirme kriterlerinin İngilizce dışındaki dillerde basılmış yayınlara İngilizce basılan yayınlar kadar değer göstermemesi, disiplinler arası farklılıkları göz ardı etmesi ve itibar gibi subjektif ölçütlere büyük önem vermesi, üniversite sıralamalarının gerçekçiliğine gölge düşürmektedir. Bu soruna çözüm üretmek adına Avrupa Komisyonu, 2014 yılında üniversitelerin farklı yönlerini ve disiplinler arası farklıları yansıtacak, QS ve THE’ye kıyasla daha adil ve kapsamlı bir değerlendirme sistemi olan U-Multirank sıralamasını tanıtmıştır. Günümüzde QS ve THE daha etkin üniversite sıralamaları olsa da gelecekte U-Multirank gibi performansa dayalı çok yönlü üniversite sıralama sistemleri daha ön plana çıkacaktır (Loukkola, 2016).

Değerlendirme kriterlerinin pratikteki zorlukları ve sınırlılıklarının ışığında, üniversitelerin toplumsal ve çevresel sorumluluklarını öne çıkaran yeni yaklaşımların önemi giderek artmaktadır. Birleşmiş Milletler dünya çapında yoksulluğun sona erdirilmesi, iklim kriziyle mücadele edilmesi, refahın adil paylaşılması ve çevrenin korunması için 2030 yılına kadar erişilmesini hedeflediği bir dizi amaç yayımlamıştır (United Nations Türkiye, t.y.). Bu amaçlar kendilerine üniversite değerlendirme kriterlerinde de yer bulmaya başlamakta olup QS Dünya Üniversiteleri Sıralaması bu amaçlar doğrultusunda sürdürülebilir olmayı kriterleri arasına dahil etmiştir (Quacquarelli Symonds, 2023b). Bu kriter bir üniversitenin skorunu yüzde 5 etkilemekte olsa da ileride yüzdesinin artma ihtimali bir hayli yüksektir. Benzer eğilim THE Üniversite Sıralaması için de geçerli olmaktadır. THE yakın zamanda dünya üniversitelerini bu amaçlar doğrultusunda yaptıkları çalışmalara göre sıralayan bir liste yayımlamış olup (Times Higher Education, 2023b) bu listenin deneme olarak yayımlandığını ifade etse de yakın zamanda bu tip sıralamaların önem kazanacağı öngörülmektedir.

Sonuç olarak, günümüz üniversite değerlendirme kriterlerinin karmaşıklığı ve çeşitliliği, eğitim sistemlerimizin globalleşen dünyada nasıl evrildiğinin bir yansımasıdır. Ancak, bu kriterlerin İngilizce dışındaki çalışmaları ve disiplinler arası farklılıkları yeterince yansıtamaması, değerlendirme süreçlerinin daha kapsayıcı ve adil hale getirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu bağlamda, Birleşmiş Milletler’in 2030 yılına kadar erişilmesi hedeflenen sürdürülebilirlik amaçlarının üniversite değerlendirme sistemlerine entegrasyonu, eğitim kurumlarının sosyal sorumluluk ve çevresel sürdürülebilirlik konularındaki katkılarını ön plana çıkaracaktır. Gelecekte, üniversitelerin gerçek başarılarını ve topluma katkılarını daha doğru bir şekilde yansıtan, çok boyutlu ve kapsayıcı değerlendirme sistemlerine yönelik bir geçiş, yükseköğretim alanında adalet, mükemmellik ve sürdürülebilirliğin teşvik edilmesini destekleyecektir.

Kaynaklar

Kehm, B. M. (2016). Embracing and rejecting rankings: The German case. In The Global Academic Rankings Game (pp. 79-96). Routledge.

Loukkola, T. (2016). Europe: Impact and influence of rankings in higher education. In Global Rankings and the Geopolitics of Higher Education (pp. 127-139). Routledge.

United Nations Türkiye. (t.y.). Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları. United Nations. Retrieved from February 20, 2024, https://turkiye.un.org/tr/sdgs

Utrecht University. (2023, September 29). Why UU is missing in the THE ranking. Utrecht University. https://www.uu.nl/en/news/why-uu-is-missing-in-the-the-ranking

Vernon, M. M., Balas, E. A., & Momani, S. (2018). Are university rankings useful to improve research? A systematic review. PloS one, 13(3), e0193762.

QS Quacquarelli Symonds. (2023a, November 23). QS World University Rankings. QS Quacquarelli Symonds. Retrieved from February 20, 2024, https://support.qs.com/hc/en-gb/articles/4405955370898-QS-World-University-Rankings

QS Quacquarelli Symonds. (2023b). QS World University Rankings: Sustainable Development Goals. QS Top Universities. Retrieved from February 20, 2024, https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/sustainable-development-goals

Shanghai Ranking Consultancy. (2023). Academic Ranking of World Universities 2023 Methodology. ShanghaiRanking. Retrieved from February 20, 2024, https://www.shanghairanking.com/methodology/arwu/2023

Tierney, W. G., & Lanford, M. (2016). Between massification and globalisation: Is there a role for global university rankings?. In Global rankings and the geopolitics of higher education (pp. 319-332). Routledge.

Times Higher Education. (2023a, September 20). World University Rankings 2024: Methodology. Times Higher Education. Retrieved from February 20, 2024.

https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/world-university-rankings-2024-methodology?cmp=1 Times Higher Education. (2023b). Impact Rankings 2023. Times Higher Education. Retrieved from February 20, 2024.

https://www.timeshighereducation.com/impactrankings