Z. ENGİN PEKEL

BOĞAZİÇİ ÜNİVERSİTESİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ ÖĞRENCİSİDİR.

Başlığı okuduktan sonra rap tarihi veya rapin tanımı üstüne bir yazıyla karşılaşacağınızı düşünüyorsanız bu yazı beklediğinizden farklı bir yazı olacak. Son dönemde sık sık gördüğümüz “Rap Nedir?”, “Rap’in Kökeni” veya Türkçe Rap Tarihi” başlıklı içeriklerin aksine bu yazıda rap müziğin bir müzik türü olarak karakterini analiz edip hem dünyada hem de ülkemizde bu kadar popüler olmasını ve rekabette diğer müzik türlerinin önüne geçmesini sağlayan yapısal niteliklerini inceleyeceğiz.

Başlarken bir müzisyen veya müzik eleştirmeni olmadığımı belirtmem gerek. Bu yazının muhtevası teknik incelemelerden ziyade rap müzikle az çok ilgisi olan ve rap camiasına dışarıdan bakan bir göz olarak yaptığım araştırmalar ve bu araştırmalara dayanan şahsi çıkarımlardan oluşuyor. Elbette rap konusunda benden daha birikimli ve rap müziği hayatının bir parçası haline getirmiş bazı dostlarımdan destek aldım.

İki parçadan oluşacak bu çalışmanın ilk kısmında rap müziğin karakteristik özelliklerini ve bu özelliklerin dinleyiciye ulaşma ve popüler olma noktasında sağladığı avantajları belli bir coğrafya ve dil özeline indirgemeden daha genelgeçer kriterler üzerinden anlamaya çalışacağız. İkinci yazıda da bu özelliklerin Türkçe Rapteki tezahürünü ve Türkçe Rap özelinde ele alabileceğimiz başlıkları inceleyeceğiz.

Ayrıca bu yazıda çok fazla İngilizce kökenli kelime göreceksiniz. Her ne kadar Türkçe bir yazıda yabancı kelimeler kullanmak istemesem de buna mecbur kaldım. Rap terminolojisi İngilizce kökenli olduğu için pek çok kelimeyi ya Türkçe olarak karşılamak mümkün değil ya da tercümeler orijinal terime uygun düşmüyor ve anlam karışıklığı yaratıyor. O yüzden MC, DJ, synthesizer gib kelimeleri -emsi, dicey gibi Türkçe telaffuza uydurmak yerine-  orijinal haliyle kullanmayı tercih ettim. İngilizce kavram ve kelimelere aşina olmayanlar için başlamadan linkteki sözlüğü okumak faydalı olacaktır.

Müzikten Müzik Üretme ve Sample Alma Kültürü

Rap ortaya çıktığı dönemden beri büyük ölçüde sıfırdan bir eser üretmek yerine var olan şarkılardan faydalanarak üretim yapan bir müzik türü. Sample alma dediğimiz yöntemde mevcut bir şarkının bestesinin bir kısmı (çoğu zaman sample en vurucu, en akılda kalan yerden alınır) seçilir ve yeniden düzenlenir. Düzenlenen bu parçanın üzerine rap müzikte kullanılan, çoğu zaman synth veya drum gibi entrümanlarla üretilen ritimler eklenir ve sözler bu düzenlenmiş formatın (beat dediğimiz altyapı) üstüne kaydedilir.

Sample kültürünün ilk ve en önemli faydası mevcut müzik arşivindeki her bir eserden faydalanmayı sağlamasıdır. Popüler bir eserden sample alarak rap şarkısı yaptığınızda hem eserin popülerliğin den faydalanabilir hem de sıfırdan kaliteli bir beste üretme zahmetinden kurtulursunuz. Bu yöntemle çok hızlı şarkı üretebilir, ürettiğiniz şarkılarla da –sample aldığınız şarkının melodisini hatırlattığı için- insanların dikkatini kolayca çekip şarkınızın çok daha hızlı popülerleşip tanınmasını sağlayabilirsiniz.

Amerikan rapçiler ilk dönemde jazz ve blues şarkılardan sample alsalar da bugüne kadar çok geniş bir aralıkta, neredeyse her müzik türünden sample alındı. Bu da rapin her müzik türü ile etkileşime girerek zenginleşmesini ve herkese hitap edebilecek, subgenre olarak tabir edilen alt türlerin doğmasını sağladı. Rock seven biri rock-rap, metal seven biri metal-rap veya jazz seven biri jazz-blues esintileri taşıyan rap parçaları bulabiliyor. Üretim yelpazesinin bu kadar geniş olması, rapin dinleyicileri yakalaması ve tabanını genişletmek için müthiş bir fırsat. Tabii ki burada önemli olan sadece müzikal altyapı değil; müziğin akışı ve şarkı söyleme tarzlarının da değişip farklı vokal tekniklerinin kullanılması dinleyici açısından çok zengin bir seçenek havuzu sunuyor. (Farklı rap tekniklerini örnekleyen bu video’ya bakabilirsiniz.)    

Yeni ve Kendini Yenileyen Bir Müzik Türü Olması

Rap her şeyden önce çok yeni bir tür. İlk rap kaydı için farklı şarkıların ismine yer verilse de rapin başlangıç dönemi olarak genellikle 1970’ler kabul ediliyor. (Bu linkte konuyla ilgili çeşitli iddiaları toplu olarak görebilirsiniz.) Rap, hip-hop kültürü içinde bir alt kültür olarak ortaya çıkmış olsa da bugünlerde bu kültürün grafiti ve break-dance gibi diğer ögelerinden çok daha popüler. Yarım asrı yeni devirmiş olan rap, doğduğu zamandan beri çok yoğun ve hızlı değişimler yaşadı. Rapin katı kurallara veya formlara sahip olmaması, rapçilerin elektronik ekipmanları ve yeni müzik teknolojilerini kullanma konusunda ellerini her zaman çabuk tutması, rap müziğin sürekli güncel bir karaktere sahip olmasını sağladı. İnsanlar, pek çok konuda olduğu gibi müzik konusunda da kendi yaşadıkları dönemi yansıtan çağa uygun olan eserlere meyilli oluyor ve rap güncellik konusunda hiçbir zaman geride kalmıyor.

Rapin yeni ve güncel bir müzik olması, rap müzikte synth ve diğer elektronik ekipmanların çok yoğun kullanılmasına olanak sağlıyor. Hatta rap müziğin gelişiminin synthesizer ile paralel ilerlediğini iddia edersek abartmış sayılmayız. Normalde farklı enstrümanlarla üretilen pek çok sesin elektronik olarak üretilmesini sağlayan synthseizer, rap müzik altyapılarının hazırlanması ve eski şarkılardan alınan sample ve ritimlerin düzenlenmesinde rap müzisyenlerinin işini inanılmaz kolaylaştırdı. Ayrıca, rap müzikte üretimin çok daha hızlı ve ucuz olmasını sağladı. Akustik anlamda her bir enstrümanı ve müzisyeni aynı anda bir araya getirmek ve akustik tasarım açısından kayıt almaya uygun bir stüdyoya sahip olmak gerekliydi. Buna karşın elektronik olarak üretilen sesler çok daha ucuz, kolay ve hızlı bir şekilde kaydedilebiliyordu.

Rap müziğin elektronik müzik ekipmanlarıyla bağı synthesizer kullanımından ibaret değil.  Elektronik davul gibi enstrümanlar ve müzik düzenleme için kullanılan yazılımlar piyasaya çıktığında da rap kitlesi bu teknolojilerin kullanımında öncü oldu. Bugünlerde rap müzik tartışmalarının merkezinde yer alan autotune ilk olarak Cher’e ait Believe şarkısıyla şöhret kazandıysa da rapçiler tarafından hızlı bir şekilde kullanılmaya başlandı. Autotune, aradan geçen 27 yıllık periyotta rap müziğin önemli araçlarından biri haline geldi. Benzer şekilde, elektronik filtreler sayesinde sesle oynamak da rap müzikte oldukça sık kullanılan bir teknik oldu. Elektronik filtreler, rapin yıllardır vazgeçilmez bir parçası.

Kendini sürekli güncelleyebilme becerisi, sadece teknolojik adaptasyon açısından değil, güncel konu ve olayları yansıtabilmek açısından da değerli. Rap müzik parçaları incelendiğinde güncel olaylara verilen referanslar ve gündemdeki konulardan bahseden sözleri sık sık görüyoruz. Hikâye anlatımına ve sözlerle mesaj vermeye uygun bir format olması, rapi günceli yakalama konusunda müzik türleri arasında ön plana çıkarıyor. Küçük bir şehrin futbol takımının hikâyesinden tutun (Karabükspor hakkında bir şarkı), ülkeleri, hatta bütün dünyayı etkileyen politik meselelere kadar farklı konular rap anlatılarında kendine yer buluyor. İnternet çağında gündemin eskiye nazaran çok hızlı değişmesi, hızlı üretim yapma ve adapte olabilme imkânına sahip rap kültürü için bir fırsata dönüşmüş durumda.

Rap müzik, yeniliğe uyum sağlarken sadece kendi üretimini yeni ve güncel tutmuyor; sample aldığı parçaları da yeniliyor. Sanatçılar, remix kavramıyla da ifade edebileceğimiz, bir besteyi yeniden düzenleme işlemini yaparken eski besteleri güncel formlara ve dönemin müzik zevklerine uygun bir şekilde yeniden düzenleme şansı bulabiliyorlar. Bir zamanlar çok sevilen ancak yeni neslin zevkine hitap etmeyen, klasikleşmiş bir eserin temposunu yükseltmek, ritmini değiştirmek veya onu başka müziklerle harmanlamak aynı melodinin farklı bir formda genç dinleyiciyi yakalamasını sağlıyor.

Kolektifler, Ortak Çalışma ve Feat Kültürü

Düetler ve ortak projeler müzik dünyasının olmazsa olmazı, ama rap müzisyenleri kadar çok düet ve ortak iş yapan müzisyen bulmak zor. Bir rap albümüne baktığınızda sanatçı olarak beş-altı farklı isimle karşılaşmak sıradan bir durum. Rap camiasında feat kültürü oldukça kabullenilmiş durumda; şarkıların çoğunda iki, üç, hatta dört farklı MC bir arada olabiliyor. Sadece MC’leri değil, bir albümde birden fazla DJ’i de bir arada görebiliyoruz. Bir rap albümünde kadar on farklı ismi görmek sıra dışı bir durum değil.

Bu kadar çok düet yapılması, ilk olarak genç ve yeni sanatçıların daha hızlı görünür hale gelmesini sağlıyor. Tanınan bir rapçi, albümündeki bir şarkıda yetenekli bir gençle düet yaptığında henüz tanınmamış olan rapçiyi kendi kitlesine tanıtmış oluyor. Sadece ünlü ve genç müzisyenler değil, şöhretleri yakın rapçiler de düet yapabiliyor. Bu tarz düetler, sanatçıları potansiyel dinleyicileri olan rap müzik severlere tanıtma fırsatı sağladığı için adrese teslim bir reklam kampanyası kadar etkili oluyor.

Feat kültüründen sadece MC’ler değil, müzikal altyapıyı hazırlayan DJ’ler de olumlu etkileniyor. Rap müzikte şarkıları yazıp söyleyen MC’ler dışında DJ’lerin de ismi genelde şarkılarda geçiyor. Müzik eserlerinde bestekârın kim olduğu özellikle merak edilmezken rap müzikte hemen her şarkıda DJ’in ismi görülüyor. DJ’lerin hepsinin dijital platformlarda sanatçı olarak kayıtları var ve yaptıkları çalışmaları inceleyip aynı DJ’in altyapısını hazırladığı diğer sanatçıları bulabiliyorsunuz. DJ’lerle alakalı bir istisna da prodüktör albümü dediğimiz, DJ’in albümün bütün altyapısını hazırladığı ve davetini kabul eden MC’lerin şarkılarını okuduğu bir albüm türünün varlığı. Rap müzik dışında pek görmediğimiz bu albüm türü çok fazla MC’yi bir araya getirdiği için DJ’in ismi üzerinden gelen bir dinleyici albümdeki bütün MC’leri tanımış oluyor.

Düet ve ortak albüm kültürünün bütün bu saydıklarımın ötesinde son yıllarda ortaya çıkan ciddi bir faydası da var; dinlenme sayıları. Bir şarkıda birden fazla sanatçı olduğunda aynı şarkıyı her birinin sayfasında ayrı ayrı görebiliyorsunuz. (Büyük müzik platformlarını kontrol ederek bu bilgiyi teyit ettim. Spotify için orijinal dokümana bakabilirsiniz.) Yüksek dinlenme sayıları, dijital müzik platformlarında başarılı olmanın anahtarı durumunda. Daha çok dinlenen sanatçılar Spotify trend listelerine giriyor, seçkilerde onların şarkıları yer alıyor ve dinleyicilerin önüne tavsiye olarak daha çok çıkıyor. Günümüzde çokça tartışılan bir konu olsa da rapçilerin sisteminin bu konuda başarıyı getirdiğine şüphe yok.

Kolektif kültürü günümüzde eski popülaritesini yitirmiş olsa da rapçiler yıllarca bir araya gelerek rap kolektifleri kurdu. Özellikle teknik imkânların ve bütçenin kısıtlı olduğu zamanlarda birlikte üreterek ve birbirlerinin tanınmasına destek olarak rap müziğin yaygınlaşmasını kolaylaştırdılar. Bir rapçi söz yazarken diğeri altyapı hazırlıyor, başka bir rapçi bunları kayda alıp ses düzenlemesini yapıyordu. Daha çok yeraltı rap oluşumları için önemli olan kolektif kültürü, günümüzde rapin endüstriyelleşmesi ile önemini kaybetse de rap türünün bugünlere gelişindeki katkısı yadsınamaz.

Kulaklıkla Dinlemeye Çok Uygun Bir Müzik Türü

Kulaklıkla müzik dinlemek Walkman ile birlikte başlasa da kulaklık kullanımının yaygınlaşması 21.yüzyılda gerçekleşti. Kulaklık, 2010 ve sonrasında insanların müzik dinleme alışkanlıklarının merkezine yerleşti. Yaşlılar için değilse bile genç nesil için müzik dinlemek artık büyük oranda kulaklıkla gerçekleştirilen bir eylem. İstanbul gibi metropollerde yaşayanlar özelinde düşünürsek kulaklık alışkanlığı çok daha ileri seviyede; kulaklık takmadan evden çıkan genç insanların sayısı azınlıkta diyebiliriz. 

Bu noktada rap müziğin elinin güçlü olduğunu söylemek yanlış olmaz, çünkü rap müzik elektronik altyapısı ve ritmik bir tür olması sebebiyle kulaklıkla dinlemek için biçilmiş kaftan. Akustik enstrümanlarda kayıt kalitesindeki düşüklük, tiz seslerin takip edilmesinin zorluğu ve müzikal bütünlüğün zarar görmesi, şarkıdan alınan hazzın azalmasına neden olarak kulaklıkla dinleme performansını olumsuz etkileyebiliyor. Pahalı bir kulaklığa sahip olmadan bir Schubert senfonisi dinlemek isterseniz yaylıların bir kısmının duyulmadığını, tiz ve zayıf seslerin ise kaybolduğunu fark edebilirsiniz. Sadece klasik müzik için değil, melodik yapısı ön planda olan her müzik türü için aynı iddiayı tekrarlayabiliriz.

Rap eserlerde ise durum farklı. Şarkılarda elektronik ortamda üretilmiş sesler kullanıldığı için pürüzsüz bir kayıt almak ve kulaklıkla dinlemeye uygun ses tasarımı yapmak daha kolay. Bas seslerin yoğun kullanılması ve tiz tonların nadir olması, ucuz bir kulaklıkta bile performansı artırıyor. Melodik derinliğin sözlere, ritme ve flow’a (akış) göre arka planda kalması, rap şarkıların üst düzey müzik ekipmanları olmadan da keyif vermesini kolaylaştırıyor. Eğer dinleyici rap müziğe biraz alışmışsa, çoğu zaman şarkının akışına ve sözlerine kendisini kaptırıyor. Hatta rap şarkıların kulaklıkla dinlemeye uygun 8D gibi versiyonları da var. (Örnek olarak Lose Yourself için hazırlanmış bu versiyona bakabilirsiniz.)

Medyatik ve Renkli Bir Alem

Sosyal medyanın aktif kullanıldığı, gündemin sürekli değiştiği günlerden geçiyoruz. Rap alemi ise bu âdeta bugünleri beklemiş gibi bütün interneti haberlere boğuyor. Rap müzikle alakası olmayanlar için bile Kanye West, Drake, Kendrick Lamar gibi isimler oldukça tanıdık. Hızlı değişen gündemi beslemek için rapte malzeme bitmiyor; diss’ler, kavgalar, respect’ler, gruplaşmalar, medyatik ilişkiler, sert söylemler… Rap alemi âdeta magazin gündemini beslemek için kurulmuş bir fabrika gibi çalışıyor. Burada sert söylemlerin ve kutuplaştırıcı keskin dilin etkisi, sıradan bir dinleyici olabilecek kitleyi hater–lover ikileminde (beef olarak tabir edilen, rapçiler arası sataşma-kavga süreci) radikalize ederek harekete geçiriyor. Mesela Kendrick Lamar dinleyen biri bu radikal havanın etkisiyle Kendrick Lamar hakkında paylaşım yapıyor, X (Twitter) platformunda # kullanarak Kendrick Lamar hakkında konuşuyor. Haşin ve vurucu söylemler, rapçilerin sürekli gündemde kalması için kilit bir role sahip.

Rap dünyasında diğer müzisyenlere göre farklı olan bir diğer konu da tartışmanın şarkılar üzerinden yürütülmesi. Bir rapçi diğerine sataşmak isterse bir şarkıda açık açık hedef aldığı kişiye saldırıp hasmını diss’liyor. Karşı taraf da buna yine bir şarkıyla cevap veriyor ve kavgalar büyük ölçüde şarkılar üzerinden yürütülüyor. Bu sayede, şarkıları dinlemeseler de sosyal medyada veya magazin programlarında kavgayı görenler detayları merak ederek şarkıyı dinlemek zorunda kalıyor. Pek çok sanatçı birbiriyle tartışsa da iki rapçinin kavgası kadar türe popülarite kazandıran bir durum görmek mümkün değil.

Rapçiler, sosyal medyanın dışında da magazin programlarını, televizyon kanallarını meşgul etmek için bolca malzemeye sahip. Renkli giyim tarzları, ilginç kıyafetleri, günümüzde revaçta olan, sokaklardan gelip sıfırdan zirveye çıkma hikâyeleriyle gündemde olmayı başarıyorlar. Kanye West-Kim Kardashian ilişkisi ile Beyoncé-Jay-Z çifti en medyatik örneklerden. Elbette rapçilerin sıra dışı kıyafetleri, hatta bazılarının modaya yön verecek seviyedeki ilginç tercihleri, şaşaalı partileri, hülasa frapan hayat tarzlarının da etkisini göz ardı etmemek gerek.

Sonuç

Bütün bu anlattıklarım aklınıza şu soruyu getirmiş olabilir: Peki bütün bunlar sadece rap müzik için mi geçerli? Elektronik altyapı her yerde var, kulaklıkla her çeşit müzik dinleniyor, autotune Cher tarafından popüler edilmiş olsa da neredeyse herkes tarafından kullanılıyor, sosyal medyada her sanatçının takipçisi var… Bu liste uzayıp gider, haklısınız. Bu saydıklarımın hiçbiri rape münhasır değil ve pek çok yerde aynı tezler kullanılabilir. Benim burada yaptığım, rapin en çok fayda sağladığı veya karakteri gereği daha hızlı adapte olduğu alanları tespit ettikten sonra bu tespitlere dayanarak popüler kültürde ve müzik türleri arasında nasıl bu kadar baskın olduğunu anlamaya çalışmak. Tabii listedeki bütün maddelerin aynı anda bir araya gelmesi de ayrıca önemli bir nokta.
Derinleşmek yerine ana hatlarıyla rap müziği incelediğimiz bu yazıda spesifik örnekler üzerinden ilerlemedim. Konuyu merak edenler için fikir verecek giriş seviyesinde bir rehber hazırlamaya çalıştım. Yazının sonuna kadar gelen ve “Nedir bu rap şarkıları?” diyen okurlar için başarılı bulduğum bu derlemeyi bırakıyorum. İkinci yazıda Türkçe Rap konusuna yoğunlaşarak Türkiye özelinde çalışılmış somut örnekler üzerinden ilerleyen bir yazı hazırlamaya çalışacağım. Bu yazıda sığ kalan bazı noktaları da ikinci yazıda daha geniş ele alarak sizlerin merakını gidermeyi umuyorum.